روان شناسی رنگ در شعر گرمارودی و صفارزاده

باسمه تعالی

 

نقش رنگ ها در بازگوکردن روان وبینش شاعران متعهد( موسوی گرمارودی  وطاهره صفار زاده)

 

نوشته: سید علی قاسم زاده- چاپ شده در نشریه پرنیان-شماره اول، حوزه هنری استان همدان

 

چکیده

امروزه رنگ ها نه تنها رساترین و گویا ترین زبان هستی ونمود واقعی طبیعت اند بلکه  از قدرتمند ترین ابزارهای کشف  روان وبینش انسان ها محسوب می گردد. یافته های روان شناسان ودست آوردهای تحقیقات کاربردی ومیدانی آنان درزمینه ی روانشناسی رنگ ها خود دلیل این مدعاست.

تأثر وانفعال روحی بشر در برابر زیبایی ها ومناظر دل انگیز آفرینش بر جسته ترین خصیصه انسانی است و از آنجا که شاعران از ژرف بین ترین اقشار جامعه اند؛ نوع نگاه آنان به طبیعت را باید اصیل تر ومعنا دار تر از دیگر اقشار جامعه دانست.این نگرش حتی با نوع نگاه یک دانشمند تجربی نیز متفاوت است؛چراکه دانشمند تجربی  با رابطه ی تجربی ومنطقی به پدیده ها وبه خصوص رنگ ها می نگرد، پدیده ها برای او هست واوپس از مرحله ی هست بودن به دیدن آن می پردازد ونامش را واقعیت می گذارد در حالی که دیدن یک هنرمند جوهری ودرونی است وبه واسطه ی عمق میدان دید با درون واقعی پدیده ها رابطه ای بس لطیف وشفاف برقرار می کند ومبهوت آن می شود.

نگارنده با توجه واعتقاد بر این باور می کوشد با نگاهی علمی به رنگ ها به ویژگی های شخصیتی ونوع بینش شاعران نام برده ی معاصر بپردازد ، باشد رهگشای بسیاری از نکات مبهم و براندازنده ی نگاهای سطحی و غیر علمی در باره ی این شاعران باشد.

 

واژگان کلیدی: رنگ، روان، بینش،موسوی گرمارودی،طاهره صفار زاده.

 

 

 

 

 

 

 

1- مقدمه:رابطه ی رنگ وروان

     از نخستین روزهایی که انسان چشم بر این جهان گشوده است،احاطه رنگ را در تک تک عناصر هستی مشاهده کرده واز آن ها تأثیر پذیرفته است وبه تدیج دریافته که هیچ کدام از این رنگ آمیزی طبیعت  بی دلیل نیست.از همین آستانهی دانستن بود که رنگ ها نخستین تأثیر روانی را بر اندیشه آدمی گذاشتند.اما از آنجا که بین انسان وپیرامونش زبان مشترکی وجود نداشت تا ادراک او را فزونی بخشد،رنگ را بهترین ابزار جهت برقراری ارتباط خود با محیط برگزید وکم کم  دریافت که با توجه به مشخصات جسمی خود روزها باید به شکار رود،چراکه نظام بینایی اوتنها با نور قابل استفاده است. به همین دلیل تداعی رنگ زرد برای او شادی آور وهمراه با شروع کار وفعالیت بود وبرای همین علاقه مندی به فرد به رنگ زرد، نشانه ی انگیزه ی او به پیشرفت نامحدود وامید به حل مشکلات زندگی گشت. همچنین دانست که سلاح دفاعی مجهزی برای مقابله با جانوران درنده ندارد وناگزیر است برای نجات خود به جنگل ودرختان بلند پناه ببرد وخانه های خود را بر بالای آن بسازد.لذا کم کم رنگ سبز امنیت وآرامش خاطر را به انسان القا کرد. واز سویی چون شکار او با رنگ سرخ خون همراه بود، رنگ قرمز برای او شور وشوق زندگی وتهور وقدرت را تداعی نمود.[1]به این ترتیب با گسترش روزافزون دانش بشر رنگ ها نقش بیشتری در  القای مفاهیم یافتند به گونه ای که در عصر حاضر به اوج خود رسیده است وتقریبا تمام امور انسان را در سیطره ی خویش قرار داده است. بدیهی است کیفیت تأثیر پذیری انسان از رنگ ها ماهیت کاملا روانی  دارد وخود آگاه وناخودآگاه ذهنی او را تحت  تصرف خود دارد. لذا گاه مستقیم وگاه غیر مستقیم عمل ها و عکس العمل ها ی او ناشی از این تأثیر است.مثلا دربررسی هایی که از رفتارها وهنجارهای اجتماعی در آلمان شده است، مشخص گردید این کشور که فقط شش سال درگیر جنگ جهانی دوم بوده است ،در حدود بیست سال طول کشید تا مردمش رنگ مردگی را کاملا  دور بریزند ورنگ های گرم وزنده[2] را به عنوان عاملی برای رسیدن به زیبایی و رونق زندگی پرنشاط برگزینند.تولید کنندگان آن روز با عرضه ی پارچه هایی به رنگ زرد، نارنجی وقرمز-که خاصیت مثبت، ناآرام وهیجان آور دارند- به دلیل عدم استقبال دچار ورشکستگی شدند همین عامل موجب شد تا مطالعات گسترده ای در روانشناسی رنگ  در آن کشور صورت گیرد.آنان توانستند به تدریج با عرضه ی رنگ خاکستری وسپس رنگ های روشن تر نوع بینش افراد را در گزینش رنگ ها تغییر دهند وشادابی ونشاط را به کشور خود بازگردانند.[3]

پیشرفت های دقیق علمی وآگاهی از معانی ومفاهیم حقیقی رنگ ها وتأثیر آن ها در روح وروان آدمیان، روان شناسان را بر آن داشت تا با دقت در نحوه ی گزینش رنگ ها وکاربرد آن به وسیله ی انسان ها  به بررسی جنبه های پنهان شخصیت آن ها بپردازند البته کارکرد روانی رنگ ها آن چنان هم ساده به نظر نمی رسد،زیرا پیچیدگی روحی انسان ها آن قدر شدید است که برای تزریق حس زیبا شناسی رنگ ها باید تلاش وکوشش بسیار کرد غمثلا« در لندن خودکشی زیادی بر روی پلی به نام فریزر سیاه صورت می گرفت که با تغییر رنگ آن به سبز روشن تعداد خودکشی ها به یک سوم کاهش یافت.»[4] با این همه رنگ ها هم چون صفات انسانی هستند ومتصف کردن هر انسانی به رنگی خاص نمایانگر خصوصیات وصفات اوست.پس هر انسانی رنگی دارد وچنانکه بخواهد خود را به رنگی دیگر مغایر خواست و هویت واقعی اش نشان دهدف دیری نپاید که زود سیه روی شود.

بنابراین امتیاز بزرگ رنگ ها سلیقه وپسند انسان ها در گزینش آن هاست وهر شخصی بسته به روحیات وعقاید وحتی تجربیات شخصی خویش رنگ ی را دوست دارد وهمواره به آن عشق می ورزد وگاه با آن زندگی می کند.نمونه بارز آن سهراب سپهری است که با رنگ آبی پیوندی ناگستنی داشت ودر «کتاب آبی» به زندگی خود با رنگ آبی اشاره کرده است.[5]

2- رابطه رنگ وروان شاعر معاصر

بدیهی است که هر اثر بیانگر نحوه ی اندیشه آفریننده آن وخودآگاه یا نا خوداگاه بیانگر ساختار دستگاه فکری وجهان بینی وی است. شعر نیز به دلیل اینکه برخاسته از عمق احساسات و عواطف شاعر است،آیینه ی تمام نمای شخصیت وروحیات روانی اوست.

از آنجا که «مهمترین هدف شعر وادبیات امروز دست یافتن به شناختن عینی وجزئی تازه ای از «خود» و«جهان» ست تا مردم بتوانند برای تحقق بخشیدن به نظم مطلوب عصر خویش،از آن یاری جویند»[6] رنگ می تواندبهترین عنصر در این شناسایی باشد. هر انسانی متأثر از محیط طبیعی خویش است وبسته به روحیه یا  مسلک واندیشه خویش به رنگی خاص علاقه داردو بدان عشق می ورزدیا از رنگی دیگر متنفر است،انعکاس این تمایل یا تنافرهمواره درتمام عرصه اعمال ،گفتار ونوشتار او جلوه      می نماید.

از سوی دیگر«شک نیست که الفاظ جلوه ونمود الهام وکیفیات نفسانی شعراست وشاعران بایست این کیفیات نفسانی نا محدود را در قالب الفاظی محدود ومتناهی در آورند.»[7]در این میان رنگ به عنوان صفتی محدودکننده می تواند در بیان کیفیات نفسانی نامحدود نقش مهمی ایفا نماید.

به طور کلی رنگ ها تأثیر عمیقی در روند خلاقیت و شکل دهی شخصیت افراد دارند ،به گونه ای که بسیاری از بزرگان ادبیات جهان چون گوته-شاعر آلمانی که به رنگ آبی علاقه فراوان داشت-تلاش ها وموفقیت های ادبی خویش را مدیون همین تأثیررنگ در شخصیت خود می دانست. انسان ملتهب و آشوب زده معاصر،جهت باز گرداندن آرامش ونشاط ازدست رفته خویش به رنگ پناه می برد وازآنها چون مسکنی بهره می جوید.«شاعر امروز ،راوی صادق لحظه های زندگی خویش وجامعه ای است که درآن زندگی می کند.بدی ها وخوبی ها ،زشتی ها وزیبایی ها را همچون نقاشی زبردست در اشعار خود به تصویر می کشد وچنین است که شعر امروز برخلاف شعر دیروز ما آیینه یی از روحیات شاعر وانسان های عصر اوست.»[8]

اساسا نگاه شاعران معاصر جنبشی از درون به بیرون است؛یعنی آنان می کوشند تا با استفاده از عناصر عینی گرا چون طبیعت ومحیط پیرامون، به تداعی تصورات ذهنی و روحیات شخصی بپردازند.؛چراکه «رنگ ها کیفیت بیرونی اشیا وپدیده ها نیست بلکه زاییده کیفیت درک انسان هاست.»[9] برای همین است که اکثر تصاویر شاعران معاصر تصاویر شخصی و بر گرفته وبر خاسته از محیط ،اجتماع وحوادث شخصی زندگانی آنان است.

از آنجا که شعر امروز حاصل تجربیات شخصی واجتماعی  و متأثراز روحیات وعواطف روانی شاعران است؛ شناخت فراز و نشیب های زندگانی شاعر امروزی تقریبا ضروری است؛ چراکه شاعر امروزی به دلیل عدم پیروی از سنت گرایی کهن، تقریبا مستقل از دیگران عمل می کند واز شعر به عنوان ابزاری برای بیان عقاید واحساسات خود وحتی ابزاری جهت رسیدن به اهداف سیاسی واجتماعی  استفاده می کند.لذا تأثرات سیاسی و اجتماعی وزندگانی شخصیت شاعر معاصر مستقیما با گزینش واژگان به خصوص رنگ ها در ارتباط است.

3- نقش رنگ در جهان بینی فکری گرمارودی وتحلیل روان شناسانه ی آن :

1-3- نگاهی به زندگی نامه گرمارودی:

سید علی موسوی گرمارودی در سال 1320 ه.ش. از پدری الموتی ومادری تنکابنی در محله ی« چهار مردان »قم دیده به جهان گشود.پدرش مدرس عالی علوم اسلامی- به ویژه فلسفه وکلام- بود وبه همت همو با قران و برخی کتب فارسی چون «گلستان»سعدی،« طاقدیس»نراقی و«خمسه» نظامی آشنا شد.در آستانه ی نه سالگی روانه دبستان شد ودر ظرف دو یا سه سال آن را به پایان برد وتحصیلات دبیرستان خود رانیز در همان شهر به پایان رسانید. در هفده سالگی به مشهد رفت ونزد روحانی مبارز،حاج شیخ مجتبی قزوینی به آموختن زبان عربی پرداخت. ادبیات را نزد ادیب نیشابوری فراگرفت ومنطق ومقدمات اصول وفقه را نزد دیگر مدرسان حوزه مشهد آموخت.سپس به قم برگشت ودر غائله ی«انجمن های ایالتی و ولایتی» دستگیر وبا پایمردی آیت ا... ربانی شیرازی آزاد شد.در همان سال ها با برخی از مبارزان رژیم چون شهید رجایی، شهید باهنر وشهید بهشتی آشنا شد. در سال 1352 به وسیله ساواک دستگیر شد ونزدیک به چهار سال در زندان به سر برد ودرست بعد از آزاددی به چاپ آثار شعری خویش پرداخت. در جریان پا گرفتن انقلاب به همراه خانم طاهره صفار زاده ودعوت آقایان آیت ا... خامنه ای ،میر حسین موسویف دکتر زهرا رهنورد،شیهد دکتر باهنر، دکتر غلام توسلی ، محمد بهشتی، دکتر علی شریعتمداریف دکتر پیمان وابوذر ورداسپی به تأسیس«کانون فرهنگی نهضت اسلامی» پرداخت ودبیر آن کانون شد. وی مدتی را نیز به عنوان رایزن فرهنگی در تاجیکستان به خدمت مشغول بود.[10]

 

2-3-گذاری به جامعه ی آماری رنگ در اشعار گرمارودی:[11]

الف- اشارات صریح به رنگ :

سرخ یا قرمز

سیاه

سبز

سفید

زرد

آبی

قهوه ای

خاکستری

مخملی

65

43

42

35

10

5

2

1

1

ب- صفات تداعی کننده رنگ ها:

خون،گلگون ولاله گون

200

تیره، تاریک وظلمانی

30

روشنی ،نور وشفافیت

34

نقره گون وسیمگون

20

/ 3 نظر / 58 بازدید
محمود

با سلام خيلي عالي بود، تا كنون نمي دانستم از اين نگاه هم مي توان به اشعار نگريست.

زهرا

سلام خيلي خوب بود تا حالا اصلا به ويزگيهاي رنگهاي مورد علاقم فكر نكرده بودم خوشحال شدم از اينكه مطالبتون رو خوندم چند وقتي هست كه با وبلاگ تون اشنا شدم به اميد موفقيت هاي بيشتر

صهبا

استاد خیلی جالب بود میشه مطالب بیشتری در زمینه روانشناسی رنگها بذارید!