روش تحقیق و نگارش مقاله علمی- پژوهشی(قسمت اول)

«روش تحقیق و نگارش مقاله علمی پژوهشی»

                                                           دکتر سید علی قاسم زاده

          چکیده

   امروزه  تحقیق و پژوهش رکن اساسی یک نهاد پویا وتحول خواه است وآموزش  نیروی انسانی- که طلایه دار این تحول و پویایی است- امری ضرور می نماید؛ ضرورتی که با پیگیری جدی آن زمینه های پیشرفت و تعالی محقق خواهد شد.  

واضح است در عصر«انفجار اطلاعات» که هر لحظه بر دامنة علوم  افزوده می شود و نظریه ای متولد و برحیات نظریه‌ای دیگر خط بطلان می کشد، نمی توان با بی توجهی در کنج غفلت غنود و چشم امید به تحولاتی داشت که دیگران به آن دست می یابند و پخته خوارانه منتظر ارائه جدیدترین دست آوردهای علمی «از ما بهتران» باشیم.

اما آنچه نگران کننده است ناراستی  و بی متدی یا به تعبیری فقدان متدولوژی و ترمنولوژی در پژوهشگری است. نگرش سنتی و ایستای برخی استادان دانشگاه در کنار بی توجهی به پیشینة تحقیقاتی و بی خبراز حداقل شروط یک پژوهش و در نتیجه کجرویی در هدایت تحقیقات دانشجویان ازجمله آسیبهای پژوهش در میان جامعة علمی بویژه رشتة ادبیات فارسی است که بسیار فراگیر و چشم نواز است. روشن است با بازنگری در هرم هیأت علمی دانشگاه ها و ایجاد ظرفیتهای تازه برای ظهور استعدادهای جوان می تواند خلأهای موجود و آسیبهای  مخرب در تحصیلات تکمیلی دانشگاه ها- که غالبا از قِبلِ استادان سنت مدار لغت بنیاد ایجاد می‌شود- کم کند. از رهگذر همین نواندیشی و روش محوری است که می توان به مصادیق تحقیقاتی بومی و بنیادین برای پویایی و حیات علمی جامعه دست یافت.

واژگان کلیدی: روش تحقیق، پژوهش،متدولوژی، نگارش علمی.

 1. مقدمه: چیستی تحقیق و ضرورت آن

         اهمیت و ضرورت تحقیق و پژوهش امری است که کسی را یارای انکار آن نیست؛ نکته ای که از دیر باز تاکنون از اولیای دین گرفته تا دانشمندان  این مرز و بوم همواره بر آن تأکید شده است. امروزه پرداختن به روشها و رویکردهای تحقیقاتی بیش از پیش، ضرورت دارد؛ چراکه نداشتن خودآگاهی تحقیقی، هیچ چشم انداز روشن و چارچوب نظری دقیقی را نه  تنها برای خود نویسنده، برای خوانندگان نیز ترسیم نمی کند. متأسفانه در نگاهی آسیب شناسانه باید عرض کرد که بیش ازر 90 درصد رساله ها و پایان نامه های دانشجویان ارشد رشته ادبیات فارسی سرشار از حشو، تکرار مکررات، توضیح واضحات، جعل داده ها و اسناد، تقلیل گرایی و نگاه التقاطی و... اند که درصد بسیار قابل تأملی از این اسیبها نه از جانب دانشجو که ناشی از ناتوانی، بی‌اطلاعی و کم کاری و... برخی استادان راهنمای ملانقطی است. با این حال برای جلوگیری از تصدیع و تطویل این نفثه المصدور، ابیات زیبا و پر طنین مولانا - خداوندگار علم و عرفان- را جایگزین مقدمة درازدامنِ بث الشکوی گونه  دربارة ضرورت بازنگری در تحقیقات تکمیلی کشور  قرار می‌دهم که

    از محقق  تا مقلد  فرق هاست      کاین چو داوودست و آن دیگرصداست...

  منبع  گفتار این سوزی   بود        و آن  مقلد   کهنه  آموزی  بود

زانکه تقلید آفت هر نیکویی است    کَه بود تقلید اگر کوه قوی است

                                                                       ( مولانا،2/‌487 و 497-498)

           « تحقیق» که از مشتقات حق است  در لغت به معنای وارسی کردن و کشف حقیقت است و در اصطلاح به کشف حقیقتی مجهول یا مجمل با روش خاص  از طریق تامل و جستجو گفته می‌شود. بنابر این تعریف، پس هر پژوهشی نیازمند حقیقت پژوهی، متدولوژی(روش شناسی) و داشتن تفکر و اندیشه ای نو است. (ر.ک:یاحقی و ناصح،1377:‌83) از آنجا که هر پژوهشی- چه تحقیقات ابتکاری و چه تفصیلی و تأییدی-  مستلزم نوجویی است؛ هر نوجویی نیز نیازمند ابزارهای صحیح راهبردی به سوی آن نگرش نو و دیگرگونه است. لذا محقق واقعی کسی است که همواره بتواند نوع نگاه خویش را متحول سازد و با ژرف اندیشی و  اتخاذ روشی درست - بر اساس یافته های خود یا یافته های دیگران-  و با تکیه بر استدلالهای دقیق و علمی به کشف حقیقتی مجهول یا گره گشایی از مشکلی بپردازد. در نگاه سنتی مهمترین روشهایی  تحقیقاتی در پروراندن و تبیین مطالب عبارتنداز: تعریف، تحلیل، مقایسه،توصیف، استشهاد، استدلال، اثبات و بررسی علل ونتایج .(ر.ک: سمیعی گیلانی،1377 : 34- 18) اما امروزه روشهای تحقیقاتی در علوم انسانی بویژه ادبیات فارسی گونه گون و متنوع است؛ از شگردهای تأویلگرایانه یا هرمنوتیک گرفته تا روشهای توصیفی- تحلیلی شامل تحلیل محتوا، روش ساختاری، فرمالیستی، تحلیل گفتمان و... را می‌توان نام برد. (متأسفانه بیش از 90 درصد استادان راهنما، هنوز از کتابخانه به عنوان روشی پژوهشی یاد می‌کنند که جز این نباید گفت که هذا مبلغهم من علم...؛ چنانکه  برخی از روش تطبیقی سخن می‌گویند که اساسا ما بازای خارجی ندارد؛ زیرا تطبیق حوزة فعالیت پژوهشی است نه شگرد.)

 تحقیق علمی یک فرایند است؛ فرایندی که باید با برخورداری از ویژگیهای  دقیق و متقن قابل استناد باشد. برخی از صاحب نظران  این ویژگیها را این گونه بیان کرده اند:

  1. توسعه‌ای بودن :تحقیق علمی باید بر مسائلی مبهم و راز آلود تأکیدکند؛ چرا که در غیر این صورت کاری جدید انجام نخواهد گشت.
  2. نویابی در موضوع یا تازگی موضوع(پرهیز از موضوعات کلیشه ای و تکراری)

3. قابلیت بررسی داشتن : باید بتوان ماهیت پژوهش را شناسایی کرد؛ بدین معنا که اگر ماهیت تجربی یا اجتماعی دارند، باید امکان اندازه گیری، مشاهده و آزمایش داشته باشند واگر تحقیق از سنخ معقولات باشند، با استفاده از روشهای استدلال قیاسی و تمثیلی امکان اثبات آن وجود داشته باشد.

4. نظم داشتن: تحقیق علمی فرایندی منظم است، لذا باید مراحل گوناگون تحقیق به ترتیب رعایت شود. (مسأله یابی، فرضیه سازی، پیشینه نگری، روش شناسی، مستند کردن استدلالها درب تنه اصلی، نتیجه گیری)

5. تخصص طلبی: انجام دادن تحقیق علمی مستلزم بر خورداری از تخصص و تبحر است و هر محقق در درجه اول باید نسبت به موضوع مورد بحث آگاهی داشته باشد. به دیگر سخن در حوزه تخصص او باشد.

6. تعمیم پذیر بودن : یعنی بتوان از نتایج تحقیق  در موارد مشابه استفاده کرد.

7. دقت و ژرف اندیشی  ( ر.ک: حافظ نیا،1381 : صص 24-20)

8.  مستند بودن و پشتوانه علمی داشتن؛

9. شجاعانه و یا جسورانه باشد و با نگاه انتقادی نگاشته شود.

10. توجه داشتن به ویژگیهای بخشهای یک مقاله پژوهشی؛ مثلا باید با چارچوب و لوازم چکیده نویسی، مقدمه نویسی و... آگاه باشد.

11. رعایت امانت در استفاده از تحقیقات دیگران و...

      ضرورت تحقیق زمانی مطرح می شود که مسأله ای وجود داشته باشد؛ چراکه توسل به تحقیق درخصوص پدیده های بدیهی، بی معنی و بی فایده است. «تحقیق مطالعه‌ای طراحی شده است و نیل به هدفهای تعیین شده زمانی از طریق پژوهش انجام می پذیرد که از قبل طراحی لازم را داشته باشیم. باید درنظر داشت که تحقیق فعالیتی آگاهانه محسوب می شود و برخورد  تصادفی با حقایق را نمی توان پژوهش به حساب آورد. بنابراین قبل از هر چیز برای اقدام به تحقیق، نیاز به یک طرح تحقیقاتی احساس می‌شود.»( بیانی،1378 : 36)

2. انواع تحقیق وروشهای آن

پژوهشها را از نظر هدف ارائه آن می توان به سه حوزه زیر تقسیم نمود:

الف) تحقیق بنیادی (Basic or Fundamental research)

            این گونه تحقیقات به دنبال شناخت علمی پدیده ها و روابط موجود بین آنهاست و به طور معمول به دنبال آن است که به نظری تعمیم یافته‌ای نائل شود. در واقع  می توان گفت هدف تحقیق بنیادی همان نظریه پردازی است. روشن است که این گروه از پژوهشها برای دست یابی به نظریه نیاز به گستردگی بیشتری دارد. لذا معمولا این تحقیق از مجموعة پژوهشها تشکیل می شود.

ب)  تحقیق کاربردی (( Applied Research

      در این تحقیق محقق درصدد شناخت صرف پدیده ها و روابط بین آنها یا به دنبال ارائه نقطه نظر تعمیم یافته یا نظریه نیست،  بلکه به طور معمول می‌خواهد به کاربرد نظریه های قبلی در شرایط معین و واقعی بپردازد.

ج) تحقیق عملی (Action Research)

      در این تحقیق محقق به دنبال راه حل و درصدد رفع مشکلی مشخص است. در این  نوع پژوهش نه به دنبال نظریه ای است و نه کاربرد آن را در نظر دارد؛ بلکه هدف آن در چگونگی رفع  معضلی  مشخص از طریق ریشه یابی و شناسایی عوامل مؤثر در شکل گیری آن خلاصه می‌شود؛ مثلا بررسیهای مربوط به چگونگی کاهش تورم در جامعه را می توان  پژوهشی عملی دانست. (ر.ک:همان : 96- 95) یا تحلیل دلایل گرایش تاریخ نویسان ایرانی قرن هفتم و هشتم به دشوارنویسی یا نگارش متکلفانه؟

       اما روشهای تنظیم مطالب و کشف مجهول در تحقیقات علمی عبارتند از:

1. روش قیاسی(Induction method )

          روش قیاسی به شیوه ای از مطالعه اطلاق می شود که در آن از طریق حرکت از کل به سوی اجزای تشکیل دهنده، نتیجه گیری می شود . این روش را مرکب از سه بخش می دانند: الف)  مقدمه کبری (Major premise)؛  ب) مقدمه صغری (Minor premise) ج) نتیجه گیری (Conclusion)

2.روش استقرایی (Deduction method)

       این روش- که درست عکس روش قیاسی است- از طریق حرکت از جزئیات به سوی کل، به نتیجه گیری می رسد. در این روش محقق معمولا از مشاهده آغاز می کند و سپس از طریق مطالعة عینیات راه ذهنیات خود را باز می کند؛ از این رو این روش را متکی بر تجربه می دانند.

در منطق این روش را به دو نوع«استقرای ناقص» و«استقرای تام» تقسیم می کنند؛ اما ازآنجا که استقرای تام کمتر دست می‌دهد و گاه دشوار و ناممکن، هزینه آور و زمانبر است و از سوی دیگر نتایج استقرای ناقص نامطمئن و بی‌ثبات، آن را مفید یقین نمی دانند.  بسیاری از علوم از جمله علوم تجربی از این روش بهره می جوید؛ اما بایست اشاره کرد که بسیاری از تحقیقات حوزة ادبیات کشور به سبب ماهیت نگاه درزمانی و همزمانی به آثار ناگزیر به استفاده از روش استقرایی هستند.

تذکر باید توجه داشت که روش قیاسی در تحقیقات علمی حتی ادبی جایگاهی ندارد و نباید از آن بهره گرفت.

3. روش علمی ( Scientific method )

      این روش به جریان تفکری اطلاق می شود که در مواجهه با مشکل به اقدامهای زیر می پردازد:

شناسایی مشکل، طرح پرسشهای اساسی درباره مشکل، گردآوری اطلاعات دربارة شناخت دقیق ترمشکل، طرح فرضیه، آزمایش فرضیه، نتیجه گیری دربارة فرضیه و ارزشیابی.(ر.ک:همان :صص 158-155) از آنجا که اساس و ملاک نگارش مقالات علمی – پژوهشی از رهگذر آگاهی و بهره مندی از روش علمی میسر است، به آن پرداخته می شود.

/ 4 نظر / 295 بازدید
علي...

سلام . ممنون استاد . برام افتخاره كه بهم سر زديد.[لبخند]

بسیار عالی است چونان همیشه

صهبا

با کمال تشکر از شما استادعزیز بسیار عالی ومفید بود بسی بهره مند شدیم.

مهسا

مفید بود